کنشهای جامعه بینالملل در مقابله با دزدی دریایی نوین
دوره 7، شماره 2، دی 1398، صفحه 217-238
https://doi.org/10.22067/jipr.v7i2.74800
غلامعلی قاسمی، محمد ستایش پور
چکیده دزدی دریایی به عنوان کهنترین جنایت بینالمللی به شکلی نوین در گستره بینالمللی ظهور و بروز یافته و جمهوری اسلامی ایران را نیز درگیر کرده و شوربختانه خسارات مادی و معنوی وارد نموده است. شورای امنیت سازمان ملل متحد به عنوان متصدی اصلی صلح و امنیت بینالمللی، بارها (ازجمله صدور دو قطعنامه در نوامبر 2016 میلادی) بر لزوم مقابله با دزدی دریایی نوین تصریح و تأکید داشته است. با اینکه قطعنامههای صادره از سوی این نهاد سیاسی، در قالب قطعنامههای توصیهای هستند اما متضمن نکات قابلتوجهی ازجمله احراز دزدی دریایی نوین به عنوان تهدید علیه صلح و امنیت بینالمللی، لزوم همکاری بینالمللی و تجلی حقوق همکاری، بایستگی گروه ارتباط، استفاده از تمام اقدامات و شیوههای ضروری و لزوم بهره جستن از مقررههای مختلف دانسته میشوند. با تدقیق در عناصر جرم دزدی دریایی تحولیافته و چندوچون سازوکارهای کنونی جامعه بینالمللی و خاصه، ایران با توجه به راهکارهای توصیهای در قطعنامههای شورای امنیت، میشود گفت استفاده از ظرفیتهای موجود، بالأخص صلاحیت جهانی، بهمراتب مقتضیتر از آن است که چشمانتظار تأسیس دادگاهی ویژه ماند. با این که شورا بر تأسیس دادگاه ویژه تصریح دارد اما عملکرد و عبارتپردازیهای این نهاد بهخصوص در قیاس با صبغه آن، نشان از نبود عزم جدی در این شورا دارد. گفتنی است که راهکار اساسی برای پیشگیری از وقوع این دزدیها، تقویت دولت سومالی در اعمال اقتدارات حاکمیتی است. هراندازه که این اقدامات از طریق نهادهای منطقهای، ازجمله اتحادیه آفریقا تحقق پذیرد کارآمدتر خواهد بود.
سیاست خارجی بوروکراتیک دولت اوباما در آمریکای لاتین
دوره 9، شماره 2، شهریور 1400، صفحه 243-275
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21431.0
سیروس فیضی، هادی اعلمی فریمان
چکیده هدف مقاله حاضر، بررسی عملکرد سیاست خارجی دولت اوباما در آمریکای لاتین است. این مقاله در پی پاسخگویی به این پرسش است که مبنای رفتار در سیاست خارجی دولت باراک اوباما کدام عوامل، مؤلفهها، و معیارها بوده است. مقاله در بررسی خود به این نتیجه رسیده است که سیاست خارجی دولت باراک اوباما در آمریکای لاتین بهتبع رویکرد نیمکرهگرایان دموکرات، نرم، صلحجویانه، و مبتنیبر همکاری در چارچوب بینالمللگرایی لیبرالیستی بوده است. بررسی فرضیه، نیازمند شناخت رفتار سیاسی اوباما و دموکراتها در منطقه و بررسی رویدادهایی است که بر سیاست خارجی ایالات متحده تأثیر گذاشتهاند. اوباما با درپیش گرفتن سیاست تغییر در چارچوب بینالمللگرایی لیبرالی و روی آوردن به همکاری با جهان و بهتبع آن با آمریکای لاتین، شیوۀ متفاوتی را در اعمال سیاستها در مورد آمریکای لاتین درپیش گرفته است که تأثیر عمیق و متفاوتی بر ساختارهای سیاسی و اقتصادی منطقه گذاشت. یکی از مهمترین تفاوتها را میتوان در تغییر سیاست راهبردی در مورد کوبا پس از هفتاد سال درگیری و دشمنی دانست که سرانجام سبب اتخاذ دیدگاه مسالمتجویانه در برابر این کشور شد. در گام بعد، دولت اوباما شایستگان و نخبگانی از مهاجران منطقه آمریکای لاتین را پذیرفت که ازآنمیان میتوان به پذیرش دانشجویان اشاره کرد. برایند تصمیمسازی در دولت اوباما ابتدا به نگرشهای نظری پیشین او و سپس به دیدگاههای نظریهپردازان حزب دموکرات مربوط میشود که بازتاب آن در راهبرد تغییر، تجلی یافت.
تبارشناسی «گفتمان مبارزه با تروریسم» در سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا
دوره 12، شماره 2، خرداد 1403، صفحه 187-217
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.78903.1322
علیرضا سمیعی اصفهانی، نفیسه اله دادی
چکیده «تروریسم» امروزه چالشی عمده پیشروی جهان و جهانیان قرار داده؛ به نحوی که مبارزه با آن برای نسل حاضر و نظام بینالمللی؛ امری «طبیعی» جلوهگر شده است که همواره باید با آن در هر سطح و سویهای برخورد کرد، این تفکر البته از سوی محافل فکری و سیاسی «آمریکا» رواج یافته و بهعنوان «حقیقتی» غیر قابل انکار به همگان القا شده است. آمریکا از تمامی امکانات تئوریک و پراتیک خود از جمله سازوکارهای گفتمانی، اندیشهای، اقتصادی، رسانهای، نظامی و... بهره برده است تا جهانیان را مجاب کند که در مبارزه با تروریسم، دست برتر را دارد و حتی میشود در مبارزه با این پدیده، اصول اساسی حقوق بینالملل را زیرپا گذاشت. از این رو، با توسل به امکانات در دسترسش توانسته است سلطه و انقیاد و به تعبیر فوکو جامعهای انضباطی را شکل دهد. پژوهش حاضر درپی آن است تا گفتمان «هژمونیک» تروریسم را با توجه به تاریخمندی حوادث با روش تبارشناسی فوکو مورد واکاوی و نقد قرار دهد. با توجه به مراحل تبارشناسی فوکو، نوشتار حاضر به این نتیجه میرسد که گفتمان «مبارزه با تروریسم» آنگونه که آمریکا مدعی است، چندان خیرخواهانه نبوده است و صلح را هدف نگرفته است بلکه همچنان میتوان رد پای تأمین منافع آمریکا و هژمونیطلبی وی را در این رویکرد مشاهده کرد.گسستها، تحلیل تبار و تحلیل قدرت سیاست خارجی آمریکا در بررسی مبارزه تروریسم نشان میدهد که آمریکا برای ساخت ماهیت جدید خویش «دیگری» تروریست را «برسازی» کرده است.
تاثیرات چندجانبه گرایی فرهنگی بر توسعه مبادلات اقتصادی: مطالعه موردی روابط ایران و ترکیه
دوره 14، شماره 1، اسفند 1404، صفحه 187-218
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.91692.1615
سیدحسن میرفخرایی، محمدیونس بهادری
چکیده در دنیای جهانیشده امروز، روابط فرهنگی و اقتصادی به طور فزایندهای به هم مرتبط شدهاند و چندجانبهگرایی فرهنگی، به عنوان یک رویکرد کلیدی در تعاملات بینالمللی، میتواند نقش مهمی در تسهیل و گسترش مبادلات اقتصادی ایفا کند. چندجانبه گرایی از جمله مباحث جدید است که میتواند تاثیرمهمی بر روابط ایران و ترکیه داشته باشد. فلذا با توجه به روابط تاریخی و ارتباطات گسترده فرهنگی میان این دو کشور، چندجانبهگرایی فرهنگی به عنوان ابزاری موثر برای تقویت همکاریهای اقتصادی میتواند حائزاهمیت باشد. بنابراین باتوجه به اهمیت روزافزون تبادل فرهنگی در تقویت و توسعه روابط اقتصادی و اهمیت نقش دیپلماسی فرهنگی و همکاریهای مشترک فرهنگی به عنوان ابزاری موثر در تحکیم روابط اقتصادی و توسعه همکاریهای تجاری در سطوح دو جانبه و منطقهای، این پژوهش به بررسی تاثیرات چندجانبهگرایی فرهنگی بر توسعه مبادلات اقتصادی میان دو کشور ایران و ترکیه میپردازد. سوال اصلی این است که، چندجانبهگرایی فرهنگی چه تاثیری بر توسعه مبادلات اقتصادی بین ایران و ترکیه دارد؟ فرضیه این پژوهش بر پایه این مفهوم استوار است که تبادلات فرهنگی نقش مهمی در تسهیل روابط اقتصادی ایفا میکنند و به کاهش موانع ارتباطی و افزایش همکاری بین ایران و ترکیه می انجامد. این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی و استنباط یافته ها به تحلیل تاثیرات تعاملات فرهنگی میان ایران و ترکیه بر توسعه اقتصادی دو کشور میپردازد. نتایج تحقیق نشان میدهد که تقویت روابط فرهنگی از طریق رویدادهای فرهنگی، آموزش و همکاریهای هنری، میتواند به تقویت اعتماد متقابل، کاهش موانع تجاری و افزایش فرصتهای سرمایهگذاری منجر شود.
دولت شکنندة عراق و دخالت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای (2018-2011)
دوره 8، شماره 1، اسفند 1398، صفحه 191-216
https://doi.org/10.22067/ijip.v8i1.76073
سید امیر نیاکویی، سعید پیرمحمدی
چکیده چکیده بیداری عربی که از اواخر سال 2010 پهنة وسیعی از خاورمیانه عربی را در برگرفت، سبب ایجاد تغییرات گستردهای در حوزة سیاست داخلی و خارجی کشورهای واقع در این منطقه و سایر بازیگران درگیر در این مجموعه امنیتی شده است. این تحولات بهجای گسترش دموکراسی در خاورمیانه، زمینه فرسایش بیشتر دولت و گسترش مداخلات خارجی را در کشورهای دستخوش بحران بهوجود آورد که البته این وضعیت خود متأثر از ضعف دولتملتسازی و بحرانهای عدیده سیاسی- اجتماعی در این منطقه بوده است. در پژوهش حاضر تلاش شده تا دولت شکننده در عراق و تأثیر آن بر مداخله قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای در این کشور پس از بیداری عربی مورد واکاوی قرار گیرد. دراینارتباط، این پرسش اصلی مطرح میشود که دولت شکننده در عراق پس از بیداری عربی چه تأثیری بر گسترش مداخله قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای در این کشور داشته است؟ برای پاسخ به پرسش فوق از الگوی دولت شکننده با روش تبیین علی استفاده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شکنندگی دولت در عراق که در مقطع زمانی پس از بیداری عربی تشدید شده باعث گسترش مداخله قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای در عراق شده استکه با حمایت از جریانات همسو، با هدف کسب جایگاه هژمونی منطقهای، ایجاد بازدارندگی و گسترش حوزة نفوذ ژئوپلیتیک را دنبال میکنند. این سیاستها بر فرسایش بیشتر دولت در عراق تأثیر گذارده است.
عوامل ملی و بینالمللیِ چالشهای امنیتی افغانستان (2021-2008)
دوره 10، شماره 2، فروردین 1401، صفحه 207-244
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.71578.1121
ضیاالدین عثمانی، سید امیر نیاکویی، رضا سیمبر
چکیده بحرانهای امنیتی در افغانستان با سقوط رژیم طالبان و نقش آفرینی ایالات متحده و ناتو در این کشور بین سالهای 2008-2001 فروکش نمود. با این حال، میزان خشونت ها، تلفات انسانی، حملات هراس افکنانه، فعالیت گروههای هراس افکن و جنگ سالاران، احساس ناامنی در میان شهروندان عادی و نخبگان سیاسی، و همچنین تزلزل نهادها و نظام سیاسی افغانستان از سال 2008 به بعد افزایش یافت و حمایت بازیگران منطقهای از گروههای غیردولتی و محلی، به مرور زمان علنی تر شد. این مقاله به دنبال پاسخ به این پرسش است که چه عواملی زمینه ساز گسترش ناامنی و بحرانهای امنیتی در افغانستان از سال 2008 تا 2021 میلادی بوده است؟ برای پاسخ به این پرسش از نظریههای امنیتی و به طور خاص رویکردهای باری بوزان، محمد ایوب و ریچارد لیتل استفاده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که افتراق در باب ایده دولت متاثر از قومیت و مذهب، جامعه چند پاره، کاهش مشروعیت حکومت، گروههای هراس افکن و جنگ سالاران و ارتباط این عوامل با محیط امنیتی قوای نامتقارن (محیط امنیتی افغانستان و پاکستان و افغانستان و ایران) موجب شکلگیری و گسترش چالش های امنیتی افغانستان بعد از 2008 میلادی شده است.
الگویِ روسی مدیریت بحران سوریه
دوره 8، شماره 2، شهریور 1399، صفحه 215-248
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21258.0
محمدجواد فتحی، عبدالوهاب یوسفی نژاد
چکیده بحران سوریه بیش از هر کنشگر ِفرامنطقهای منافع فدراسیون روسیه را در معرض تهدید قرار داده است؛ به همین دلیل این کشور در راستای صیانت از منافع خود در منطقۀ استراتژیک خاورمیانه و زیرسیستم مدیترانه درصدد مدیریت تحولات برآمده است. سؤال محوری پژوهش این است که الگوی روسی مدیریت بحران سوریه از چه ویژگیهایی برخوردار است؟ به منظور پاسخ به این سوال از مدل نظری مکعب بحرانِ چارلز هرمان و مؤلفههای سهگانه «تهدید»، «زمان» و «آگاهی» بهره گرفته شده است. بحران مذکور کشور روسیه را با مسئله گزینش از میان سه الگوی مدیریت نرمافزاری و مسالمتآمیز، قهری و تهاجمی و هوشمند مواجه ساخته است. در بحران سوریه میزان تهدید موجود علیه ارزشهای اساسی و حیاتی روسیه خفیف بوده و از سوی دیگر زمان زیادی جهت پاسخگویی به تهدیدات در اختیار است و البته میزانی از عدم آگاهی نسبت به پدیدهها و مکان رخ دادن آنها نیز وجود دارد، ازاینرو مطابق مکعب بحران، خوانش فدراسیون روسیه از تحولات سوریه این است که بحران از نوع کند و بطئی میباشد، بنابراین فوریتی جهت اقدامات تهاجمی و قهری نیست. یافتهها نشان میدهد که مقامات روسیه بر اساس نوع استنباط و معنایابی از سه مشخصه اصلی مکعب بحران به این نتیجه رسیدند که الگوی مدیریتِ هوشمندِ بحران با اولویت بهرهگیری از اهرمهای نرمافزاری نتایج بهتری را برای آنها به همراه خواهد داشت. این پژوهش به روش کیفی و با استفاده از رویکرد توصیفی انجام شده و شیوه گردآوری دادهها نیز اسنادی ـ کتابخانهای بوده است.
جانشینی کشور در زمینه مسئولیت بینالمللی در رویۀ کمیسیون داوری آمریکا-بریتانیا و دیوان بینالمللی دادگستری
دوره 9، شماره 1، اسفند 1399، صفحه 219-244
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21223.0
محمد ستایش پور، مصطفی فضائلی
چکیده جانشینی کشور در زمینه مسئولیت بین المللی، از موضوعات چالش برانگیز حقوق بین الملل دانسته می شود که صرف نظر از چند و چون جانشینی، پس از تحقق جانشینی مطمح نظر قرار می گیرد. چالشی بودن این موضوع، موجب شد تا کمیسیون حقوق بین الملل ملل متحد که نهاد علمی تدوین و توسعه تدریجی حقوق بین الملل است، نیز بارها از رسیدگی به آن سر باز زَنَد. حال آن که کمیسیون داوری ایالات متحد آمریکا-بریتانیا و دیوان بین المللی دادگستری به عنوان دو مرجع حقوقی برای حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی، طی تصمیماتی که گرفته اند و استدلال های مطروح، متضمن منبعی غنی در ایضاح آن دانسته می شوند. امری که دگربار، بر نقش محاکم حقوقی بین المللی در توسعه تدریجی حقوق بین الملل، در کنار رسالت اصلی آنان که حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی است صحه می گذارد. کنکاش در تصمیمات این دو مرجع حقوقی بین المللی به روشنی حکایت از دگردیسی مفهومی در زمینه امکان جانشینی کشور در زمینه مسئولیت بین المللی دارد. عدم جانشینی کشور در زمینه مسئولیت بین المللی که به صراحت در دو رأی کمیسیون داوری آمریکا-بریتانیا، به عنوان یک اصل خوانده شده بود، رفته رفته، در دیوان بین المللی دادگستری از آن عدول گردیده است. مقاله پیش رو از رهگذر مطالعه تطبیقی تصمیمات این دو محکمه حقوقی بین المللی، به تحول مفهومی و دامنه جانشینی کشور در زمینه مسئولیت بین المللی به منزله یک گزاره حقوقی بین المللی میپردازد.
دیپلماسی چینی دام بدهی و کسب موقعیت هژمون
دوره 11، شماره 1، مهر 1401، صفحه 219-245
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.21450.0
نوذر شفیعی
چکیده این مقاله در پی پاسخگویی به این پرسش است که «دیپلماسی دام بدهی، چگونه کار میکند؟» و «چه تأثیری بر طرح هژمون شدن چین دارد؟» فرضیۀ مقاله که به روش توصیفیـتحلیلی بررسی شده است، این است که «چین، در پی گسترش نفوذ اقتصادی، سیاسی، و راهبردی خود در منطقه و جهان برای تبدیل شدن به قدرت هژمون است و در این مسیر، از طریق ابتکار «یک کمربند، یک جاده»، بهویژه با دادن وام برای اجرای طرحهای زیرساختی با عنوان «کالای عمومی» به کشورهایی که در مسیر آن قرار دارند، این کشورها را در چنبرۀ خود گرفتار میکند و از آنها بهعنوان سکویی برای نفوذ منطقهای و جهانی خود بهره میبرد». این رویکرد چین، سبب شکلگیری برداشت منفی از این کشور نزد افکار عمومی بینالمللی شده است و همین مسئله موجب شده است که چین، بهجای نزدیک شدن به موقعیت هژمون، از آن دور شود. یافتههای مقاله نشان داد که اگر کشورها در صحنۀ روابط بینالملل، تصور منفیای از کالای عمومی قدرت هژمون داشته باشند، کسب، حفظ، و ارتقای موقعیت هژمونیک با چالش روبهرو میشود.
تأثیر اروپاگریزی بر همگرایی اروپایی در نوردیک
دوره 12، شماره 1، آذر 1402، صفحه 219-249
https://doi.org/10.22067/irlip.2023.73603.1188
رضا رحمتی
چکیده روندهای همگرایی اروپایی، همواره مورد بدگمانی در کشورهای مختلف قاره سبز بوده است. اگرچه یوروسپتیسیسم، که به جریان بدگمانی، بیمیلی و تردید نسبت به این روندها بر میگردد با برگزیت به اوج خود رسید و نمایان شد، اما روند همگرایی منفی با اتحادیه اروپا و سایر ترتیبات در سایر جوامع و دولتها نیز وجود داشته که شاید پررنگترین این تمایلات مرکزگریز را بتوان در شمال اروپا و در منطقه نوردیک پیگیری کرد. سوالی که در اینجا مطرح میشود این است که جریان یوروسپتیک در حوزه نوردیک، چگونه صورتبندی شده است؟ در پاسخ با توجه به وجود گرایشهای یوروسپتیک در سه سطح نظام اجتماعی، نظام سیاسی و نظام حزبی، در نوردیکها به طور کلی و در نروژ، ایسلند، سوئد، دانمارک و فنلاند، صورتبندی جریانات مخالف نسبت به روند همگرایی اروپا مورد توجه قرار میگیرد. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و به لحاظ روش، توصیفی-تحلیلی و به لحاظ نحوه گردآوری دادهها از نوع کتابخانهای است.
ظهور دولتهای نوچپگرا در آمریکای لاتینِ پساجنگ سرد
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 222-244
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.69130.1039
مهدی فاخری، پریسا رضایی فدشکویه
چکیده آمریکای لاتین در ابتدای قرن بیست و یکم، شاهد موج بی سابقه ای از پیروزی های نامزدهای چپگرا در انتخابات های ریاست جمهوری بود. چرخش به چپ در منطقه ای که پس جنگ سرد، سیاست های نئولیبرال سیاسی و اقتصادی قدرتمندانه ظاهر شده بود، تحولی قابل توجه به حساب می آید. هدف اصلی این پژوهش، توضیح علل و عوامل مختلف روی کار آمدن دولت های چپگرای نوین در آمریکای لاتین است. سوال اصلی این تحقیق است که «دولت های چپگرای نوین چگونه در آمریکای لاتین به قدرت رسیدند و عوامل موثر بر چرخش به چپ در این منطقه چه بوده است؟». فرضیه ی در نظر گرفته شده این است که «عوامل مختلف ملی، منطقه ای و بین المللی در چرخش به چپ در آمریکای لاتین موثر بوده است و قدرت گرفتن این جریانات نوچپگرا، تاثیرات قابل توجهی در سطح ملی و منطقه ای داشته است». چارچوب مفهومی این پژوهش، نظریه نظام جهانی جان فوران است و برای بررسی جزییات و چگونگی این رابطه، از روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بهره گرفته شده است. طبق یافته های این پژوهش، بازگشت چپگرایی در آمریکای لاتین در دوره 2010-1998 میلادی ناشی از عوامل بلند مدتِ ساختاری، نظیر نابرابری و دموکراسی نهادی شده؛ و نیز عوامل کوتاه مدتی مانند ناکارآمدی اجرای مدل نئولیبرالیستی اقتصاد در این منطقه و بحران اقتصادی 1998-2002 میلادی بوده است. رونق کالاهای اساسی بعد از 2002 میلادی نیز منابع لازم را برای تثبیت حاکمیت احزاب چپ فراهم کرد
راهبرد سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه پساداعش
دوره 10، شماره 1، دی 1400، صفحه 227-262
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.69336.1045
حسین فتاحی اردکانی
چکیده تغییرات رخداده در خاورمیانۀ پساداعش و نمایان شدن تهدیدهای امنیتی جدید، سبب شده است که ترکیه به درک جدیدی از نقش خود در محیط منطقهای و بینالمللی دست پیدا کند که نقطۀ کانونی آن، قدرتمند شدن از طریق فعال شدن در منطقه و پویشهای جدید بینالمللی است. برپایۀ این راهبرد جدید، ترکیه در پی برقراری توازن و متعادلسازی سیاست خارجی خود در خاورمیانه و محیط بینالمللی است. بههمیندلیل، راهبرد «هم غرب، هم شرق» را در کوتاهمدت و میانمدت در سیاست خارجی خود دنبال میکند تا در بلندمدت به هدف اصلیاش، یعنی تبدیل شدن به یک قدرت مستقل جهانی با ارزشهای ترکیـاسلامی برسد. این پژوهش با کاربست نظریۀ نوواقعگرایی و روش توصیفیـتحلیلی در پی پاسخگویی به این پرسش است که «راهبرد سیاست خارجی ترکیه در خاورمیانه پساداعش چیست؟» یافتههای پژوهش نشان میدهد که مؤلفههای راهبرد سیاست خارجی ترکیه در حوزۀ سیاسی، بازنگری در ارتباط با داعش، منطقهگرایی با چاشنی بینالمللگرایی، برقراری دوبارۀ روابط با سوریه، حفظ موازنۀ قدرت با ایران، و نگاه به روسیه برای بازیابی نقش منطقهای خود در خاورمیانه است. این کشور در حوزۀ اقتصادی، سیاست ثبات منابع انرژی و توسعۀ همکاریهای اقتصادی منطقهای و بینالمللی را دنبال میکند و در حوزۀ فرهنگی نیز در پی تقویت قدرت نرم و توسعۀ نفوذ در کشورهای خاورمیانه است.
موج چهارم تروریسم و روندهای آینده تروریسم بینالملل
دوره 7، شماره 2، دی 1398، صفحه 239-264
https://doi.org/10.22067/jipr.v7i2.73134
زهرا مبینی کشه، علی امیدی
چکیده در قرن بیست و یکم، پدیده تروریسم روندها و ویژگیهای متمایزی از خود نشان داده است. با اینکه تروریسم منحصر به این قرن نیست، اما بعد از حادثه تروریستی 11 سپتامبر، توجه جهانی بیشتر از همیشه به گروهها و سازمانهای تروریستی جلب گردید و درواقع از این زمان بود که مسئله تروریسم و چگونگی مبارزه با آن به یکی از پارادایمهای تجزیهوتحلیل روابط بینالملل و سیاست جهانی تبدیل شد. بنابراین با توجه به سطح رو به رشد تهدیدات تروریستی، دامنه بینالمللی آن و امکان استفاده تروریسم از سلاحهای غیر متعارف، تبیین و شناخت تحولات آینده تروریسم بینالملل برای مقابله با آن ضروری به نظر میرسد. بنابراین هدف از نوشتن این مقاله پاسخگویی به این پرسش است که در سالهای آینده، چه تغییراتی در روند، روش و فعالیتهای گروههای تروریستی ایجادمیشود. تجزیهوتحلیل دادههای موجود مبتنی بر روش تحلیل روند نمایانگر آن است که استفاده از سلاحهای غیر متعارف توسط تروریستها در آینده گسترش مییابد، تهدیدات ناشی از تروریسم سایبری و اینترنتی در آینده افزایش مییابد، تروریستها در آینده از حملات انتحاری بیشتری استفاده خواهند کرد و در مدیریت تهدیدات تروریستی در آینده، تروریسم وطنی نقش مهمی ایفا میکند.
نظمهای دولت/ جامعه و تحلیل سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی دوم
دوره 9، شماره 2، شهریور 1400، صفحه 276-306
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21483.0
محمد محمدیان
چکیده اسطوره جدایی داخل/ خارج در تحلیل سیاست خارجی مدتها است با چالش روبهرو شده است. بااینحال، همچنان بسیاری از تحلیلهای ارائهشده از دوران پهلوی دوم، مبتنیبر نگرش ساختار نظام بینالملل بوده است؛ ازاینرو، هدف این مقاله، تحلیل روابط خارجی دوران پهلوی دوم با درنظر گرفتن بیشترین عوامل تأثیرگذار بر رفتارهای خارجی ایران است. پرسش اصلی مقاله این است که «روابط خارجی ایران در دوره پهلوی دوم، نشاندهندۀ کدام الگوهای رفتاری است؟» با استفاده از اسناد و آثار تاریخی، سه نظم یا الگوی رفتاری شناسایی شده است: نظم پراکنده که ویژگی آن، بیشینگی مشارکت اجتماعی و ضعف و زبونی دولت است، نظم متمرکز یا خودکامه که جایی برای مشارکت اجتماعی باقی نمیگذارد، و در میانه این دو، الگوی متوازن قرار دارد که میتوان آن را دورۀ انتقالی از آشفتگی دهۀ 1320 به دورۀ خودکامگی دهۀ 1340 تا انقلاب 1357 بهشمار آورد. در این مقاله نشان دادهایم که هریک از این الگوها در حوزه روابط خارجی، چه نوع رفتاری را بههمراه داشته است.
ماهیت شناسی مقاومت در برابر اقدامات دیوان کیفری بین المللی؛ مصادیق و نمونه ها
دوره 12، شماره 2، خرداد 1403، صفحه 218-239
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.79638.1334
سیدمهدی سیدزاده، محمد مهدی صادقی
چکیده تصمیمات اتخاذی از سوی دیوان کیفری بینالمللی در مراحل مختلف دادرسی ممکن است با مقاومت متهمانی که عمدتاً مقامات سیاسی، نظامی یا امنیتی هستند یا دولتهای متبوع ایشان روبهرو شود. مقاومتها ماهیتاً به دو نوع شدید(Backlash) و خفیف(Pushback) تقسیمپذیرند. نوع نخست از مقاومتها میتواند موجب انحلال دیوان یا بیاعتباری تصمیمات این نهاد شود. در برابر، مقاومتهای خفیف، نه تنها در پی برچیدن دیوان نیستند، بلکه موجب کاهش یا رفع نقایص احتمالیِ روندِ دادرسیهای دیوان میشوند. با این وجود، مصادیقِ این مقاومتها در عمل ممکن است با یکدیگر همپوشانی داشته باشند. پایان دادن به عضویت در دیوان یا عدم همکاریِ برخی دوَل آفریقایی با این نهاد، تا زمانی که موجب انحلال دیوان یا اختلال جدی در کارِ آن نشود، مقاومتی خفیف محسوب میشود. تأسیس دادگاههای جدید و موازیکاریِ قضایی مانند دیوان کیفری آفریقایی برای محاکمه حیسن هابره، تحریم مقامات دیوان نظیر لغو روادید دادستان دیوان در پروندهی جنایات آمریکا در افغانستان از سوی دولت آمریکا، عدم پذیرش صلاحیت دیوان که از سوی دولت لیبی در پروندهی سیف الاسلام قذافی صورت پذیرفت و در نهایت، مانعتراشی در راه تحقق اهداف دیوان که سیاست اتخاذی دولتهای مختلف آمریکا به مثابه دولت غیرعضو دیوان بوده است، همگی بر اساس دامنهی اثرگذاریشان بر جریان آیین دادرسیِ دیوان و استمرار فعالیت این نهاد یا عدم آن میتوانند منجر به تحقق هر یک از مقاومتهای شدید یا خفیف شوند.
واکاوی رویکرد اتحادیه عرب در بحران سوریه و پیامدهای منطقهای آن (2024-2020)
دوره 14، شماره 1، اسفند 1404، صفحه 219-242
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.92067.1627
حسن صالحی فر، علی اسمعیلی
چکیده مقاله حاضر به واکاوی رویکرد اتحادیه عرب در قبال بحران سوریه و پیامدهای منطقهای آن در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ میپردازد. این مطالعه با تمرکز بر تغییر رویکرد اتحادیه عرب از تقابل به تعامل مجدد با دولت بشار اسد، عوامل مؤثر بر این تحول و پیامدهای منطقهای آن را تحلیل میکند. سؤال اصلی تحقیق این است که چه عواملی باعث تغییر رویکرد اتحادیه عرب به تعامل با دولت سوریه در بازه زمانی 20202 تا 2024 شد و این تغییر چه پیامدهایی برای منطقه در پی داشت؟ نتایج نشان میدهد که عواملی چون فروکش کردن جنگ داخلی، نومیدی کشورهای کلیدی اتحادیه عرب از پیروزی اپوزیسون دولت سوریه و تثبیت دولت اسد، نگرانیهای امنیتی ناشی از گروههای تروریستی و همچنین تداوم بحران آوارگان سوری در کشورهای عرب همسایه سوریه باعث تغییر نگرش کشورهای عضو اتحادیه عرب به تعامل مجدد با دولت سوریه در بازه زمانی 2020 تا 2024 شده است. از پیامدهای مهم تغییر این رویکرد می توان، تا حدودی به به کاهش تهدیدات امنیتی، مدیریت آوارگان سوری، کنترل قاچاق سلاح، مواد مخدر و تروریستها از سوریه به دیگر نقاط جهان عرب اشاره کرد. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و شیوه جمع آوری دادها کتابخانه ای و اینترنتی بوده است
نقش صلحبانان زنِ کشورهای آفریقایی در ترویج و حفظ صلح جهانی
دوره 9، شماره 1، اسفند 1399، صفحه 245-268
https://doi.org/10.22067/ijip.v9i1.86146
نازنین قاسمی، حامد عامری گلستانی، لنا عبدالخانی، بهرام یوسفی
چکیده اگرچه صلح از کهنترین آرمان های بشر است، تاریخ بشر مشحون از درگیری ها، تعارضات و برخوردهاست. در این میان زنان نقش پررنگی در حفظ صلح و ترویج آن دارند و حضور زنان در عملیات حفظ صلح، پاسداری از صلح در جهان است؛ گسترش رویکرد صلحطلبانه در سطح جهان مدیون نقش زنان در ترویج صلح است و زنان بخشی از عملیات صلحطلبانه را بر عهده دارند. یکی از بزرگترین وظایف صلحبانان زن در سازمان ملل متحد، مسئولیت حفظ و ترویج صلح است که در این تحقیق با تمرکز بر سه منطقۀ سودان جنوبی، لیبی و ساحل عاج مدنظر قرار گرفت. سؤال اصلی پژوهش حاضر این بود که صلحبانان زن چه راهبردی را در جهت برقراری صلح در این مناطق داشتهاند؟ تحقیق حاضر با رویکردی فمینیستی و بر پایۀ نظریه فمینیسم صلحطلب و از طریق منابع کتابخانهای و روش توصیفیتحلیلی نقش صلحبانان زن را در حفظ ثبات امنیت سیاسی و فرهنگی؛ اجتماعی و اقتصادی، زیست محیطی و در نهایت امنیت زنان و کودکان از سو استفادههای جنسی را مطرح و راهکارهایی برای ارتقای نقش آنان پیشنهاد داده است.
راهبرد آسیایی اتحادیۀ اروپا و نقش موازنهگر هند
دوره 10، شماره 2، فروردین 1401، صفحه 245-265
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.71712.1127
فاطمه قلی نژاد برنجستانکی، مختار صالحی
چکیده اتحادیه اروپا تلاش میکند کماکان نقش خود را به عنوان یک بازیگر مهم در سطح بین الملل در موضوعات مختلف حفظ کرده و گسترش دهد. در همین راستا، متاثر از راهبرد امنیت جهانی خود، همکاری با کشورهای تاثیرگذار را در دستورکار دارد. در این میان یکی از راهبردهای منطقه ای اروپا، حوزه آسیا است. اروپا در نظر دارد با بازیگران موافق راهبرد خود برای ایجاد موازنه و مقابله با تهدیدات در این منطقه همکاری کند و در این میان، هند نقش مهمی برای راهبرد آسیایی اروپا دارد. سوال پژوهش به این بحث می پردازد که هند از چه نقشی در راهبرد آسیایی اتحادیه اروپا برخوردار است؟ بنابر فرضیه تحقیق به نظر میرسد، اروپا در چارچوب شراکت استراتژیک، همکاری با هند به عنوان یک بازیگر موازنهگر در آسیا را برای مقابله با چالشها و تهدیدات پیش رو، مورد توجه قرار داده است. برای بررسی موضوع از چارچوب نظری موازنه قوا استفاده شده است. روش طرح پژوهش نیز، توصیفی- تحلیلی است. در یافته های پژوهش نیز مشخص شد که اروپا در موضوعات؛ امنیت دریایی، مقابله با تروریسم، مدیریت ظهور چین، امنیت افغانستان، تغییرات اقلیمی، مدرن سازی ارتش هند و مبارزه با بیماریهای مسری با هند همکاری میکند که این راهبرد به کشور هند نیز برای ایفاء نقش موازنه گر، همسو با راهبرد آسیایی اروپا یاری می رساند.
تبیین امنیتملی افغانستان در پرتو منازعه امریکا و ایران (2001-2021)
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 245-268
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.72753.1162
سیداحمد فاطمی نژاد، سیدمجتبی علوی
چکیده دوره بیست ساله حضور امریکا در افغانستان پس از سال 2001 یکی از دورههایی بود که طی آن کماکان منازعه و ناامنی در افغانستان رواج داشت. عوامل مختلفی برای این ناامنی میتوان ذکر کرد که یکی از آنها، رقابتهای خارجی در میدان افغانستان بوده است. اکنون که حضور مستقیم نظامی امریکا در افغانستان به پایان رسیده، فرصت مناسبی برای بررسی پیامدهای حضور این کشور برای امنیت افغانستان از منظرهای مختلف است. بنابراین، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سوال است که رقابت و منازعه آمریکا و ایران چه پیامدهایی برای امنیت ملی افغانستان به همراه داشته است؟ فرضیهی پژوهش این است که منازعه آمریکا و ایران در میدان افغانستان از بعد نظامی با افزایش منازعات مسلحانه، از بعد سیاسی با تضعیف دولت مرکزی، و از بعد اقتصادی با کاهش رشد مناسبات تجاری میان ایران و افغانستان باعث تضعیف امنیت ملی افغانستان شده است. جهت بررسی فرضیه از چارچوب نظری امنیت ملی و روش تبیینی استفاده شده است. در این راستا، از یکسو برخی مسائل منطقهای و بینالمللی مورد منازعه میان دو کشور و از سوی دیگر برخی اختلافات میان آنان در رابطه با افغانستان، زمینهی رقابت و منازعه میان آنها در میدان افغانستان را فراهم آورده است. از این رو سیاستگذاری دو کشور در قبال افغانستان کاملا مبنای امنیتی داشته و پیگیری طرفین جهت تامین منافع ملی خود منجر به اقدام آنان علیه منافع یکدیگر در خاک افغانستان شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که اقدامات مذکور پیامدهایی برای امنیتملی افغانستان در ابعاد نظامی، سیاسی و اقتصادی به همراه داشته است.
هویت متحول سیاست خارجی چین و راهبرد نظمسازی نهادی در دورۀ پسامائو
دوره 11، شماره 1، مهر 1401، صفحه 247-267
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.71829.1132
امیر عباسی خوشکار
چکیده رفتار سیاست خارجی چین پس از بهقدرت رسیدن نخبگان دورۀ پسامائو، بهلحاظ جهتگیریهای منطقهای و جهانی تغییرات چشمگیری داشته است. ایدئولوژی مائو کنار گذاشته شد و توسعۀ اقتصادی و تعامل با نظام سرمایهداری برای دریافت سهم از کیک اقتصاد جهانی، در دستورکار رهبران حزب کمونیست قرار گرفت. دراینبین، سازمانها و نهادهای چندجانبه، بهعنوان ابزاری برای نفوذ در ساختار قدرت در سطح منطقهای و جهانی بهکار رفتهاند. یکی از دلایل انتقال پارادایم سیاست خارجی چین از مائوئیسم به توسعهگرایی بازارمحور، تغییر در هویت سیاست خارجی و ادراک راهبردی نخبگان چینی بوده است. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که «چه عاملی سبب تغییر موضع چین از سیاست خارجی مقابلهجویانۀ ایدئولوژیک به سیاست خارجی مشارکتجویانۀ توسعهگرا شد؟» و «جایگاه سازمانها و نهادهای چندجانبهگرا در این فرایند چگونه متحول شد؟» فرضیۀ پژوهش حاضر این است که «تحول در ادراک راهبردی نخبگان سیاست خارجی پسامائو سبب شده است که سازمانها و نهادهای چندجانبه در قالب ایفای نقش دولت توسعهگرای مشارکتجو، در کانون سیاست خارجی چین برای ارتقای موقعیت اقتصادی قرار گیرند و سیاست خارجی چین در ابتدا بهسوی مشارکت نهادی و در مراحل بعد، بهسوی موازنهسازی نهادی پیش برود.
دفاع از روابط بینالملل انسانیتر با سازهانگاری روانشناسانه
دوره 8، شماره 2، شهریور 1399، صفحه 249-272
https://doi.org/10.22067/ijip.v8i2.85542
مجید کافی، اعظم ملایی
چکیده با ظهور طلیعههای رویکردی جدید در رشته روابط بینالملل نسبت به روانشناسی طی چند سال اخیر و نضج گرفتن «سازهانگاری روانشناسانه»، این مقاله درصدد کاوش این پیوند است. به باور نویسندگان، سازهانگاری برای نخستین بار بستر مناسبی برای پیوند روابط بینالملل و روانشناسی فراهم آورده است و این پیوند مولد، چشماندازهای جدیدی را به روی این رشته خواهد گشود. مقاله پس از بررسی سازهانگاری روانشناسانه، بر انتقاداتی که نسبت به این رویکرد نوین انجام گرفته متمرکز شده و به آنها پاسخ میدهد. نویسندگان از این بررسیها نتیجه میگیرند که سرفصل مطالعاتی سازهانگاری روانشناسانه، پاسخ به نیاز حتمی و قطعی این رشته برای چالش با پیچیدگیهای سیاست و روابط بینالملل در عصر حاضر و در حقیقت راهی برای نزدیک کردن این رشته به موضوع تحلیل خود، یعنی رفتار اجتماعی و سیاسی انسان در قالب نظمهای دولتی و شبهدولتی است. به این ترتیب سازهانگاری روانشناسانه نهتنها امکان تحقق وعده اصلی سازهانگاران، یعنی ارائه تصویری مبتنی بر تکوین متقابل ساختار و کارگزار در توالی سطوح تحلیل مختلف را ممکن میکند، بلکه گام مهمی است در کنار گذاشتن ادعاهای خردگرایانه مبتنی بر تحمیل الگوهای کلان و درنهایت انسانیتر کردن این رشته از علوم انسانی.
دلایل ناکامی ترامپ در شناساندن ایران بهعنوان تهدید امنیت بینالملل
دوره 12، شماره 1، آذر 1402، صفحه 249-277
https://doi.org/10.22067/irlip.2023.76217.1269
نیما رضایی، مجتبی شریعتی
چکیده اگرچه ترامپ، جمهوری اسلامی ایران را بهعنوان یک تهدید برای امنیت و منافع ایالات متحده معرفی کرد و موفق شد درون ایالات متحده در راستای امنیتی کردن موفقیتآمیز جمهوری اسلامی ایران اقدام کند، لیکن نتوانست در معرفی ایران بهعنوان تهدیدی برای امنیت بینالملل در سطح جامعۀ جهانی، موفق عمل کند؛ بهعنوان نمونه، در جلسۀ 14 اوت 2020 (24 مرداد 1399) شورای امنیت سازمان ملل متحد، از میان 15 عضو شورای امنیت سازمان ملل متحد، تنها دو کشور به قطعنامۀ پیشنهادی ایالات متحده که مانع لغو محدودیتهای تسلیحاتی اعمالی بر ایران میشد، رأی مثبت دادند. درحالیکه اگر ترامپ در تلاش برای معرفی ایران بهعنوان تهدیدی برای امنیت بینالملل موفق عمل میکرد، بیتردید، همه یا اکثریت اعضای شورای امنیت سازمان ملل متحد به قطعنامۀ یادشده رأی مثبت میدادند. اگرچه میتوان از چارچوبهای نظری گوناگونی برای توضیح و تشریح این موضوع استفاده کرد، اما پژوهش حاضر با کاربست مفهوم «کلانامنیتیسازی» که توسط مکتب کپنهاگ مطرح شده و جزئی از نظریۀ «امنیتیسازی» یا «امنیتیکردن» این مکتب است، درصدد واکاوی علل این موضوع برآمده است؛ بنابراین، پژوهش حاضر در پاسخ به این پرسش اصلی که «علل موفقیتآمیز و نتیجهبخش نبودن کنش گفتاری ترامپ در کلانامنیتیسازی جمهوری اسلامی ایران و معرفی ایران بهعنوان یک تهدید برای امنیت بینالملل چه مواردی است؟» فرضیۀ خود را ارائه داده و در آن به پنج علت اشاره کرده است. این پژوهش را میتوان نوعی پژوهش کیفیـکمی بهشمار آورد که در آن از ابزارهای کیفیای نظیر بررسی محتواییـکیفی هشت سخنرانی/ اظهارنظر/ بیانیۀ ترامپ و ابزارهای کمیای مانند نتایج نظرسنجیهای مراکز معتبر غربی استفاده شده است.
سیستمهای بینالمللی پیچیده-آشوبی و نظریۀ نوین دیپلماسی دفاع شبکهای
دوره 10، شماره 1، دی 1400، صفحه 263-295
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.68320.1017
فرهاد قاسمی
چکیده دیپلماسی دفاع، دارای پیشینۀ تاریخی طولانی و همزاد با قدرت نظامی است که وظیفۀ کاربست آن را در قالب دیپلماسی در زمان جنگ و صلح بهعهده داشته است. بهدلیل پیچیدگی و آشوبی شدن سیستم بینالملل، در قالب الگوی غیرخطی، قدرت، بهعنوان پیشران اصلی دیپلماسی دفاع، به الگوی شبکهای تغییر یافته است که پیچیدگی ساختاری، فرایندی، سازهای، و قاعدهای را بهعنوان ویژگیهای تعریفکنندۀ آن مطرح کرده است. با توجه به نوپدیدی سیستمهای بینالمللی غیرخطی و جدالهای نظری در این حوزه، ادبیات روابط بینالملل در تبیین دستگاه تحلیلی دیپلماسی دفاع دچار عقبماندگی جدی هستند و برهمیناساس، این پرسش اساسی بهعنوان دغدغۀ اصلی پژوهش حاضر مطرح است که «برپایۀ اصول و مبانی نظریۀ سیستمهای پیچیده و آشوبی، دستگاه تحلیلی دیپلماسی دفاع، چگونه قابلبازسازی مفهومی است». در پاسخ به این پرسش و با بهرهگیری از روش آبدکشن که بر واقعیتهای نوپدید و شیوۀ یافتن بهترین تبیین برای آنها تأکید دارد، مقاله حاضر، دیپلماسی دفاع شبکهای چندلایه را بهعنوان مفهومی نوآورانه به ادبیات روابط بینالملل ارائه میدهد. ویژگی اصلی این مفهوم، دلالت آن بر دیپلماسی دفاع بهعنوان یک سیستم با هسته مرکزی سخت بر محوریت سیستمهای کنترل واحدـپایهای است که سیستمهای کنترل دیگر، بهعنوان سیستمهای حمایتی بر روی آن بنیان نهاده شده و در قالب سیستم یکپارچه با پیوندهای کارکردی میان لایه کنترلی، بهصورت هیبریدی عمل میکند.
کاربرد سلاحهای خودمختار و اصول حقوق بشردوستانه
دوره 7، شماره 2، دی 1398، صفحه 265-286
https://doi.org/10.22067/jipr.v7i2.71350
فاطمه محسنی جیهانی، سید احمد طباطبایی
چکیده پیشرفت تکنولوژی در زمینه تسلیحات، موجب تلاشهایی برای ساخت سلاحهای کاملاً خودمختار شده است. این سلاحهای رباتیک قادرند بدون دخالت انسان و بهطور مستقل هدف حمله را در میدان مخاصمه انتخاب کرده و به سمت آن شلیک کنند. این قابلیت، چالشهای اساسی زیادی را در خصوص مطابقت کاربرد این سلاحها با اصول حقوق بشر و حقوق بشردوستانه ایجاد کرده است. مقاله پیش رو بهخصوص توانایی این سلاحها در خصوص حمایت و حفاظت از غیرنظامیان و رعایت اصل تفکیک و تناسب را مورد بررسی قرار میدهد. مخالفان کاربرد سلاحهای کاملاً خودمختار بر این اعتقاد هستند که این سلاحها نمیتوانند مانند انسان تصمیم بگیرند، قضاوت کنند و درک محیطهای پیچیده برایشان مشکل است؛ درنتیجه نمیتوانند الزامات حقوق بشردوستانه ازجمله اصل تفکیک و تناسب را در جنگ برآورده کنند. در مقابل، طرفداران کاربرد سلاحهای خودمختار ادعا میکنند قوانین در حال پیشرفت است و این پیشرفت ظرفیت تنظیم و کنترل این سلاحها در پرتو قواعد حقوق بشردوستانه را دارد. این تحقیق به این نتیجه میرسد که سلاحهای کاملاً خودمختار ممکن است در مناطق خارج از سکنه، بیابانها و مناطق دریایی که عاری از افراد عادی و غیرنظامی هستند بتوانند کاربرد داشته باشند و اصول تفکیک و تناسب را حتی بهتر از انسانها اعمال کنند، اما در دیگر موارد تردیدهایی بسیار جدی وجود دارد.
بحران آب و چارچوبهای حقوقی نوین منطقهای و بینالمللی
دوره 9، شماره 2، شهریور 1400، صفحه 307-333
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21325.0
سیدحسن میرفخرائی، مصطفی خدایی
چکیده کمبود گستردۀ آب و فقدان دسترسی به منابع آب سبب توسعهنیافتگی اقتصادیـاجتماعی و تهدید امنیت ملی کشورها در سراسر جهان میشود. دامنه و پیچیدگی چالشهای مرتبط با آب، فراتر از مرزهای ملی و منطقهای است و بههمینسبب نمیتوان تنها آن را در چارچوب سیاستهای ملی و منطقهای بررسی کرد. در طول شصت سال گذشته، تلاشهای زیادی برای رسیدگی به این چالشها انجام شده است. این نوشتار با تکیه بر مفاهیم «بحران آب» و «حقوق بینالملل آب و چارچوبهای حقوقی نوین منطقهای» و پیوند دادن این مفاهیم به شرایط سیاسی، امنیتی، و اقتصادی در پی آن است تا ریشههای بحران کنونی آب را شناسایی کرده و به این پرسش پاسخ دهد که «چارچوبهای حقوقی نوین منطقهای تا چه میزان میتوانند، پاسخگوی این مسئله در مناطق گوناگون، از جمله خاورمیانه، باشند؟» در بیشتر اسناد حقوقی بینالمللی، به دو اصل مهم «مشارکت منصفانه و معقول» و «التزام به عدم ایراد آسیب» توجه شده است. هرچند چارچوبهای حقوقی منطقهای و بینالمللی در مورد آب، یکپارچه نبودهاند، اما رفتهرفته با برطرف شدن کاستیهای آنها، در قواعد نوین حقوقی، سادگی اجرا و عدم پیچیدگی نسبت به قواعد پیشین دیده میشود. روند تکامل حقوق بینالملل در شناسایی حق آب، تعهد دولتها به فراهم کردن دسترسی منصفانه همۀ شهروندان به آب، و عدم مداخلۀ تبعیضآمیز برای تحقق این حق بهویژه در شرایط بحران آب میتواند مسیر رسیدن به امنیت آب را هموار کند.
