جایگاه جنگهای نیابتی در راهبرد امنیتی عربستان سعودی در منطقه خاورمیانه
دوره 13، شماره 2، تیر 1404، صفحه 281-299
https://doi.org/10.22067/irlip.2025.90715.1587
محمد حارث مقیم، وحید سینایی، سید احمد فاطمی نژاد، فاطمه محروق
چکیده راهبرد امنیتی مجموعهای از گفتارها، رویکردها، تکنیکها، نگرشها، جهتگیریها و اقدامات یک کشور در پیوند با سایر بازیگران منطقهای و فرامنطقهای است. راهبرد امنیتی به عنوان بخش مهمی از سیاست خارجی، تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله رقابتهای ایدئولوژیک، ژئوپلیتیک، حضور بازیگران منطقهای، فرامنطقهای وکنشگران نیابتی شکل میگیرد. این پژوهش با تمرکز بر عربستان سعودی به عنوان یکی از بازیگران اصلی منطقۀ خاورمیانه، در صدد شناخت جایگاه جنگهای نیابتی در راهبرد امنیتی عربستان سعودی در منطقۀ خاورمیانه است. به نظر میرسدکه عربستان سعودی با توسل به جنگهای نیابتی در صدد حفظ موازنه قوا و کسب برتری منطقهای در برابر ایران است. برای آزمون این فرضیه از چارچوب نظری واقعگرایی تهاجمی و روش تبیینی استفاده و دادههای پژوهش از منابع کتابخانهای و اسنادی گردآوری شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که جنگهای نیابتی نقش محوری در راهبرد امنیتی ریاض داشته و اینکشور با پشتیبانی از کنشگران نیابتی مانند احرارالشام، جبههالنصره و جیشالفتح تلاش نموده است تا موازنه قوا و برتری منطقهای را به نفع خود تغییر دهد. عراق، سوریه و یمن نمونههایی از کاربست این رویکرد بوده که در آنها ریاض به طور مستقیم و غیرمستقیم به جنگهای نیابتی متوسل شده است.
«کمکهای توسعهای آمریکا: سازوکاری جهت ایجاد تغییر در کشورهای درحالتوسعه»
دوره 13، شماره 1، دی 1403، صفحه 300-269
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.83901.1425
مهدی فاخری
چکیده پس از پایان جنگ جهانی دوم ایالات متحده طرح مارشال را برای بازسازی اروپای جنگزده اجرا و برای نخستین بار مفهوم کمکهای توسعهای را به روابط بینالملل معرفی کرد . طرح مارشال که امر بازسازی و ایجاد ثبات در دولتهای اروپایی را دنبال میکرد، موجب تحقق یکی از اهداف استراتژیک ایالات متحده شد که که مهار شوروی در اروپا بود. در باقی دورهها و به اقتضای شرایط، استفاده از کمکهای توسعهای توسط آمریکا به منظور تضمین منافع ملی ادامه پیاده کرد. یکی از اهداف سیاست خارجی دولت آمریکا ایجاد تغییرات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعیای در جهان درحالتوسعه است که منافع این کشور را تامین کند. این پژوهش در پی کشف تغییراتی است که این کشور از طریق کمکهای توسعهای خود در کشورهای واقع در خاورمیانه، آفریقا، آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا در فاصلهی سالهای 2000 تا 2020 ایجاد کرد. آمریکا بر اساس این که چه مکتبی در سیاست خارجی آن جایگاه هژمونی را به خود اختصاص داده باشد، تغییراتی نهادی یا غیر نهادی را در جهان درحالتوسعه ایجاد کرده است. به عبارت دیگر، دو دولت بوش و اوباما که در سیاست خارجی از سنت ویلسونی پیروی کردهاند در تلاش بودهاند تا با ایجاد تغییراتی نهادی، نظامهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دولتهای درحالتوسعه را به ساختار موجود در ایالات متحده شبیه سازند و دولت جکسونی-جفرسونی ترامپ، تمایلی به تغییر شرایط موجود در جهان درحالتوسعه نداشته است. به همین خاطر، دریافت کمکهای توسعهای از سوی آمریکا میتواند زمینهساز ایجاد تغییراتی ماهوی در کشور دریافتکنندهی کمک شود.
رویکرد روسیه به امارت اسلامی افغانستان: تعامل امنیتی و ژئوپلیتیک در پرتو سند امنیت ملی ۲۰۲۱
دوره 13، شماره 2، تیر 1404، صفحه 300-323
https://doi.org/10.22067/irlip.2025.91403.1608
روح اله اسلامی، علیرضا انصاری کارگر، عتیق الله رحیمی
چکیده تحولات و دگرگونیهای افغانستان در بازههای زمانی مختلف، به نحوی بر سیاستگذاریهای راهبردی و امنیتی کشورهای منطقه تأثیر گذاشته است. این کشور به دلیل همجواری با «حیاط خلوت» روسیه، یعنی کشورهای آسیای مرکزی، از جایگاه ژئوپلیتیکی ویژهای برای مسکو برخوردار است. روسیه در سند راهبردی امنیت ملی ۲۰۲۱، با نگاهی گسترده به مفهوم امنیت، تهدیدات ناشی از قلمرو افغانستان پس از به قدرت رسیدن امارت اسلامی در سال ۲۰۲۱ را به صورت غیرمستقیم مورد بررسی قرار داده است. بر این اساس، مقاله حاضر تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که رویکرد امنیتی و ژئوپلیتیکی روسیه نسبت به امارت اسلامی، در چارچوب سند امنیت ملی ۲۰۲۱، چگونه تعریف شده است؟. فرضیه نویسندگان بر این استوار است که مسکو، در چارچوب این سند، به دنبال تعاملات امنیتی و ژئوپلیتیکی با بازیگران جدید در کابل میباشد. برای پاسخ به این پرسش و بررسی فرضیه، از روش تحقیقِ تحلیل محتوا استفاده شده و دادههای اولیه از منابع کتابخانهای و خبرگزاریهای معتبر گردآوری شده است. یافتهها نشان میدهد که رویکرد روسیه به امارت اسلامی در دو بُعد امنیتی و سیاسی طراحی شده است. در بُعد امنیتی، این رویکرد شامل سازوکارهای امنیتی با محوریت افغانستان، همکاریهای نظامی و رزمایشها، و حمایت از سیاستهای ضد داعشی امارت اسلامی میباشد. در بُعد سیاسی نیز، روسیه در راستای مقابله با یکجانبهگرایی آمریکا، از مکانیسمهایی نظیر «الگوی فرمت مسکو» و «کمیته تماس منطقهای» بهره میگیرد و تلاش میکند در نشستهای سیاسی منطقهای، همچون نشست دوحه، نفوذ بیشتری کسب کند.
شرط زیاندیده و مسئولیت مشترک در رویه قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر
دوره 14، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 305-322
https://doi.org/10.22067/irlip.2025.92636.1650
سعید مختاری، محمد ستایش پور
چکیده مطالعه حاضر به بررسی انتقادی تأثیر متقابل شرط «زیاندیده» موضوع ماده ۳۴ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر و مفهوم مسئولیت مشترک در رویه قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر پرداخته است. پرسش اصلی این است که تفسیر دیوان از شرط مزبور چگونه بر رسیدگی به پروندههای دارای مسئولیت مشترک بهویژه در مواردی که چندین بازیگر بینالمللی در نقض نظامیافته یا غیرمستقیم حقوق مشارکت دارند، تأثیر میگذارد. این پژوهش با روش تحقیق حقوقی نظری و با تکیه بر تحلیل رویه قضایی، بررسی تطبیقی و ارزیابی انتقادی اصلاحات نهادی سامان یافته است. یافتهها نشان داد که پایبندی سختگیرانه دیوان به شرط زیاندیده و اصرار بر وجود «رابطه علّی مستقیم» میان اقدام دولت و آسیب وارده، هرچند از طرح دعاوی انتزاعی جلوگیری میکند، اما در وضعیتهای مسئولیت مشترک بهویژه در پروندههای مرتبط با اقدامات اتحادیه اروپا به تضعیف پاسخگویی و ایجاد شکافهای عدالت رویهای انجامیده است. در مقابل، سازوکار پاسخگویی مشترک پیشبینیشده در پیشنویس توافقنامه الحاق اتحادیه اروپا (۲۰۱۱) با نهادینهسازی مسئولیت مشترک، گامی مؤثر در جهت رفع این موانع تلقی میشود، هرچند کارآمدی کامل آن در گرو بازتعریف مفهوم «زیاندیده» و توسعه دکترین «مسئولیت ساختاری» در رویه قضایی دیوان است.
پویاییهای نظامی چین در منطقه ایندوپاسیفیک و بازتاب آن بر راهبرد امنیتی استرالیا(2024-2021)
دوره 14، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 323-347
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.92829.1657
سامان پسند آقاجانی، اصغر کیوان حسینی
چکیده منطقه ایندوپاسیفیک به واسطه افزایش حضور نظامی چین طی یک دهه گذشته، به محور اصلی بحثها و توجهات در عرصه نظام بینالملل تبدیل شده است. چین با بهرهگیری از توانمندیهای اقتصادی خود، درصدد گسترش نفوذ سیاسی و نظامی خود در این منطقه بوده تا منافع ملی خود را در چارچوب رقابت هژمونیک با آمریکا به شکلی گستردهتر تعریف و تأمین نماید. تداوم این روند نگرانیهای جدی و رو به افزایشی را به خصوص در میان کشورهای منطقه، از جمله استرالیا، ایجاد کرده است. استرالیا، به عنوان یک قدرت منطقهای، متحد راهبردی ایالات متحده و بازیگری سنتی در اقیانوس آرام، در پی تشدید مداخلات و حضور نظامی چین، با چالشهای پیچیده و چند وجهی در حوزههای دفاعی و امنیتی مواجه شده است. بنابراین پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که افزایش حضور نظامی پکن در منطقه ایندوپاسیفیک در بازه زمانی 2021 تا 2024 چه تأثیری بر راهبرد امنیتی استرالیا داشته است؟ یافتههای این پژوهش نشان میدهد که افزایش حضور نظامی چین در منطقه ایندوپاسیفیک طی بازه زمانی ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، از یکسو موجب بروز و تشدید بیاعتمادی و ابهام در ارزیابی نیات چین از سوی دولت استرالیا شده، و از سوی دیگر زمینهساز بازنگری اساسی در راهبرد امنیتی استرالیا، در قالب تدوین یک رویکرد جامع امنیتی به منظور تقویت و به حداکثر رساندن قدرت نسبی استرالیا در منطقه شده است. این پژوهش با بهرهگیری از روش کیفی و رویکرد توصیفی_تحلیلی نگارش شده است.
بازاندیشی سیاست خارجی عربستان و امارات در سومالی در عصر رهبران جدید
دوره 13، شماره 2، تیر 1404، صفحه 324-357
https://doi.org/10.22067/irlip.2025.92438.1641
نجمیه پوراسمعیلی
چکیده موقعیت استراتژیک سومالی، جایگاه ژئوپلیتیکی حیاتی در منطقه به آن بخشیده است که مسیرهای دریایی آفریقا و غربآسیا را پل میزند. این موقعیت، اهمیت ویژهای را به جایگاه سومالی در سیاست خارجی امارات و عربستان اعطا کردهاست. بررسی منافع پایدار امارات و عربستان در مورد سومالی، تعامل پیچیدهای از استراتژیهای ژئوپلیتیکی، سرمایهگذاریهای اقتصادی، نگرانیهای امنیتی و رقابتهای منطقهای را آشکار میکند. این تحلیل نهتنها برای درک انگیزههای پشت اقدامات کشورهای خلیجفارس، بلکه برای پیشبینی تأثیر بلندمدت آنها بر ثبات و توسعه در شاخآفریقا ضروری است. این پژوهش بهدنبال پاسخ به این پرسش است که چرا (یا با چه هدفی)، عربستان و امارات طیف گستردهای از اقدامات را در عرصه سیاسی، امنیتی- نظامی، اقتصادی، و فرهنگی در سومالی انجام میدهند؟ در پاسخ این فرضیه به آزمون گذاشته میشود که همه اقدامات عربستان و امارات در چهار حوزه مطرحشده، در نهایت در راستای حفظ نظام سیاسی در سومالی با هدف ایجاد و ارتقاء صلح و ثبات در منطقه انجام میشود که در نهایت بر توسعهپایدار تمرکز دارد. بهعبارتدیگر، حفظ نظام سیاسی، کمک به صلح و ثبات در منطقه است، که درنهایت بهعنوان زمینهسازی بستری برای توسعهپایدار عمل میکند و این سه هدف چرخه فضیلت آمیزی را ایجاد می کنند که یکدیگر را به صورت مداوم تقویت می کنند. روش بهکار رفته در این پژوهش مطالعه تطبیقی اقدامات و اهداف عربستان و امارات در ارتباط با سومالی است.
مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه بابالمندب
دوره 13، شماره 1، دی 1403، صفحه 329-301
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.79608.1339
محمدجواد فتحی، کمند بهرامی یاراحمدی، اکبر غفوری
چکیده اهمیت ژئواکونومیک و ژئواستراتژیکی تنگههای بینالمللی باعث شده است که قدرتهای جهانی نظیر چین تلاش جهت کسب میزانی از نفوذ در چنین شریانهای حیاتی را اجتنابناپذیر قلمداد کنند. پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش کیفی با رویکرد تحلیل اسنادی درصدد پاسخ به این پرسش است که تنگه بابالمندب چه جایگاهی در نگاه راهبردی کشور چین دارد؟ این تنگه از منظر اقتصادی حلقه پیوند اصلی میان شرق آسیا با شاخ آفریقا، کانال سوئز، مدیترانه و در نهایت کشورهای اروپایی میباشد. فقدان دسترسی به تنگه، یک چالش و مانع در مسیر جاده ابریشم جدید است؛ چرا که هم برنامه بلندمدت این کشور جهت نفوذ اقتصادی در قاره آفریقا از طریق شاخِ این منطقه با مشکل مواجه میشود و هم اینکه تمرکز بر راه جایگزین، یعنی دماغه امید نیک، مسافت و هزینه دسترسی به قاره اروپا را چند برابر میکند. از نظرگاه سیاسی نیز حضور در بابالمندب با تلاش و رقابت موازنهبخش و پایدار چین در مقابل آمریکا در مجاورت تنگه و احتمال تهدید منافع این کشور در آینده توسط واشینگتن مرتبط است. نتیجه اینکه طرحهای سختافزارانه یا نظامی و تلاشهای نرمافزارانه و توسعهمحورِ چین در دو کشور مجاور باب-المندب یعنی جیبوتی با محوریت توسعه بندر چندمنظوره اقتصادی و نظامی دوراله و یمن با محوریت تقویت زیرساختهای بنادر عدن، المخاء و تلاش جهت نفوذ در جزیره پریم از یکسو و اجتناب از ورود به بحرانهای منطقهای از جانب دیگر، در راستای تضمین و تحکیم اهداف اقتصادی و سیاسی قابل ارزیابی است.
پیوند افزایش منافع اقتصادی با راهبرد نظامیامنیتی چین در منطقۀ منا
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 345-366
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.68190.1013
محمدصادق کوشکی، احمد رمضانی
چکیده چین از اوایل دهه 1990 بهتبع تأمین انرژی خود به سمت توسعه و بسط همکاری با کشورهای منطقه منا حرکت کرد. این کشور از سال 2004 نیز با ایجاد مجمع همکاری دولتهای عرب-چین، به همکاریهای خود با کشورهای منطقه منا تحرک بخشید. حضور اقتصادی چین در منطقه منا در حال افزایش است. سؤال اصلی مقاله این است که چگونه حضور نظامی-امنیتی چین در منطقه منا افزایش خواهد یافت؟ فرضیه مقاله این است که حضور اقتصادی و سرمایهگذاریهای فزاینده چین، حضور نظامی را برای تأمین امنیت آن میطلبد. یافته-های پژوهش نشان میدهد که افزایش منافع چین در منطقه منا (حفظ امنیت انرژی، صیانت از نیم میلیون شهروند و شرکتهای سرمایه-گذار) مسبب اصلی افزایش حضور و نفوذ امنیتی-نظامی چین در منطقه منا خواهد شد. با کاربست نظریه واقعگرایی و روش توصیفی-تحلیلی سعی خواهد شد مباحث مربوطه مطرح و مورد بررسی قرار گیرد. روش اسنادی نیز مبنای گردآوری مطالب در این مقاله خواهد بود.
بایستههای مطلوب سیاست خارجی ایران در دوره عادیسازی روابط اسرائیل _اعراب پس از توافق ابراهیم
دوره 14، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 348-373
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.93927.1677
سید مرتضی حافظی، سید امیر نیاکویی، ابوالقاسم شهریاری
چکیده این پژوهش با هدف تبیین بایستههای مطلوب سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با روند عادیسازی روابط میان کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی، در دوره پس از توافق ابراهیم انجام شده است. پرسش اصلی آن است که جمهوری اسلامی ایران در برابر ائتلافهای نوپای منطقهای که با محوریت تهدیدانگاری ایران شکل میگیرند، چه سناریوهایی را میتواند در سیاست خارجی خود مدنظر قرار دهد؟ این پرسش در بستر تغییرات ژئوپلیتیکی منطقهای و شکلگیری ائتلافهای جدید مبتنی بر برساخت ایران بهعنوان تهدید مشترک، اهمیت مییابد. برای بررسی مسئله پژوهش، ابتدا با روش دلفی و نظر نخبگان، متغیرهای مؤثر شناسایی شد و سپس با تحلیل عاملی اکتشافی، سناریوهای محتمل استخراج گردید. بدین لحاظ مقاله فرضیه آزما نبوده و درصدد اکتشاف بایستههای مطلوب سیاست خارجی ایران است. جامعه آماری شامل ۲۰ نفر از اساتید دانشگاهی متخصص در حوزه مطالعات خاورمیانه و مدیران باسابقه وزارت امور خارجه میباشد که با روش نمونهگیری هدفمند انتخاب شدهاند. بر اساس تحلیل صورتگرفته، پنج سناریو برای آینده سیاست خارجی ایران در این شرایط شناسایی شده است. نخست، سناریوی «انسداد راهبردی» بهعنوان وضعیت نامطلوب، نمایانگر انفعال ایران و تشدید انزوای منطقهای آن است. در مقابل، چهار سناریوی «دیپلماسی متوازن»، «اقتدار درونزا»، «نفوذ نرم» و «بازدارندگی فعال» بهعنوان گزینههای مطلوب سیاست خارجی برای بهبود موقعیت ایران در مواجهه با روند عادیسازی تحلیل شدهاند. این سناریوها شرایط تحقق، الزامات، فرصتها و تهدیدهای پیشروی هر مسیر را مورد بررسی قرار میدهند و امکان تصمیمگیری راهبردی مبتنی بر آیندهپژوهی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را فراهم میسازند.
کارویژه باستانشناسی در برآمدن تصویر بینالمللی ایران
دوره 13، شماره 2، تیر 1404، صفحه 358-387
https://doi.org/10.22067/irlip.2025.92805.1655
حسین اصغری ثانی، حسن نامی، سید ابراهیم رایگانی
چکیده ایران بهعنوان قدیمیترین کشور/ملت جهان شهرت جهانی دارد. مسئله نوشتار حاضر نقش باستانشناسی بهعنوان فن و دانش بازشناسی فرهنگ و تمدنهای گذشتهی بشری در برندینگ فراملی ایران است؛ به نظر میرسد، اجماع نهادهای حاکمیت بر سر تمرکز منابع (قانونگذاری، تأسیس نهادها، تخصیص بودجه و آموزش و پرورش نیروی انسانی) در حوزۀهای دارای مزیت نسبی (تاریخ و فرهنگ و تمدن) منجر به برندینگ ایران بهعنوان کهنترین کشور/ملت جهان با پیشینه چند هزارساله شده است.
منطقهایشدن مداخلۀ قدرتهای بزرگ و سیاست خاورمیانهای روسیه
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 367-393
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.71569.1120
ولی گلمحمدی، آرمینا آرم
چکیده پژوهش حاضر بهمنظور فهم چارچوبمند سیاست خاورمیانهای روسیه نگاهی فراتر از ایدههای غالب مطرح میکند. براساس دیدگاههای جریان اصلی، غرب نقش محوری در شکلدهی به سیاست خاورمیانهای روسیه دارد و کم و کیف حضور خاورمیانهایِ مسکو بهطور عمده تابعی از سطح تنش و تشدید اختلافات روسیه با ایالات متحده بوده است. چنین ایدههایی بدون توجه به پویاییهای بینالمللی و پیچیدگیهای محیط در حال تغییر خاورمیانه همچنان براساس یک ذهنیت تئوریک جنگ سردی از احیای نقش شوروی در منطقه و تصمیم روسیه در به چالش کشیدن ایالات متحده سخن میگویند. در مقابل، ایده اصلی این مقاله در عین بهرهبرداری از مفروضههای کلیدی جریان اصلی، به منطقهایشدن سیاست و امنیت در خاورمیانه و نقش فزآینده کنشگران و پویاییهای نوظهور منطقهای تأکید میکند که ناگزیر گزینهها، منافع و دغدغههای متفاوتی پیشروی مداخله قدرتهای بزرگ بهویژه روسیه قرار می دهد. براساس چارچوب منطقهای شدن مداخله قدرتهای بزرگ، سیاست خاورمیانهای روسیه و مداخله فزآینده آن در معادلات منطقهای بیش از آنکه متأثر از متغیرهای سیستمیک همچون پویاییهای روابط با غرب باشد، تحت تأثیر پویاییهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی درون خاورمیانه است که بهطور فزآیندهای پیشرانهای تعیینکننده آن منطقهای شدهاند و فرصتها و تهدیدات متنوعی را در حوزههای مختلف تروریسم، انرژی، فروش تسلیحات، و روابط خارجی با دولتهای منطقه پیشروی رهبران عملگرای روسیه گذاشته است. چنین حضوری برای روسیه بهمعنای بازگشت به طرحهای تجدیدنظرطبانه و هژمونیک جنگ سردی نیست.
چرخه سیاستگذاری رمزارزها در ایران بر اساس منطق سیاست در عصر اطلاعات
دوره 14، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 374-396
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.94712.1692
روح اله اسلامی، ابوالفضل طاهری
چکیده ارزهای دیجیتال بهعنوان فناوری نوظهور در حوزه مالی، در ایران با رشد سریع کاربران مواجه شدهاند، اما فاقد چهارچوب قانونی و سیاستگذاری منسجم هستند. این پژوهش با هدف تحلیل چرخه سیاستگذاری رمزارزها در ایران و ارائه راهکارهای بومی انجام شده است. سوال اصلی این پژوهش آن است که چرخه سیاستگذاری رمزارزها در ایران با چه فلسفه و دکترینی صورت گرفته است؟ این مطالعه بر اساس مدل چرخه سیاستگذاری عمومی و با روش اسنادی-نهادی و رویکرد ترکیبی کمی-کیفی انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که اقدامات دولت محدود و پراکنده بوده و سیاستگذاری کلان و هماهنگ وجود ندارد. در نهایت، ضرورت طراحی چهارچوب سیاستی جامع و متناسب با شرایط بومی ایران برای بهرهبرداری بهینه و مدیریت تهدیدات فناوری رمزارز تأکید شده است. این مطالعه میتواند راهنمایی برای ارتقاء حکمرانی در این حوزه باشد.
بررسی تأثیر شبکه منطقهای متداخل روسیه و ترکیه بر امکان و امتناع کریدور زنگزور
دوره 13، شماره 1، دی 1403، صفحه 375-331
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.80414.1358
فاطمه محروق، رسول نعیم نژاد
چکیده مقاله حاضر درصدد بررسی پویاییهای نوین ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک قفقاز جنوبی ناشی از جنگ دوم قرهباغ و جنگ روسیه و اوکراین (2022) با تکیه بر پروژه کریدور زنگزور است. اهمیت این پژوهش در آن است که تاکنون بیشتر پژوهشهای صورت گرفته در این حوزه براساس نظریههای کلاسیک ادبیات روابط بینالملل مورد بررسی قرار گرفته است. این درحالی است که با شدت گرفتن جنگ روسیه و اکراین (2022) و اهمیت مسیرهای ترانزیتی جایگزین در قفقازجنوبی به دلیل موقعیت میانگاهی آن در نظمهای منطقهای مجاور که محل تداخل برنامههای منطقهای بازیگران مهم بینالمللی است سبب ناکارامدی نگرشهای سنتی به منطقهگرایی شده است. در این راستا، پژوهش حاضر با توجه به مدل تحلیلی منطقهگرایی متداخل، درصدد پاسخ به این پرسش است که تأثیر شبکه منطقهای متداخل روسیه و ترکیه بر پروژه کریدور زنگزور چیست؟ استدلال نویسندگان مقاله آن است شبکه متداخل روسیه و ترکیه به دلیل تداخل سیاستهای منطقهای آنها در قفقاز جنوبی و شکلدهی به الگوهای رفتاری همافزا با شرکا و جایگزین راهبردی برای رقبا بهتر میتواند واقعیتهای موجود در الگوهای رفتاری روسیه و ترکیه را به صورت ساختارمند و چندوجهی تبیین کند.
عدم قابلیت کاربست نظریه رئالیسم در تبیین بحران میان ایران و عربستان
دوره 13، شماره 1، دی 1403، صفحه 382-359
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.83482.1412
عباس نادری
چکیده مناسبات جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی پس از انقلاب اسلامی دستخوش تغییر و تحولات اساسی شد و از آن زمان تاکنون بر مدار تنش و بحرانهای متوالی نظم و نسق یافته و به ندرت عادی بوده است. موقعیت ژئواستراتژیک، ژئوپولیتیک، ژئواکونومیک و ژئوکالچر دو کشور روابط آنها را برای منطقه و جهان بسیار با اهمیت ساخته از اینرو، محققین بسیاری تمرکز خاصی برروابط دو کشورداشته اما موضوع قابل تامل این است که اکثر قریب به اتفاق این پژوهشگران اعم از داخلی و خارجی از منظر رئالیسم به تجزیه و تحلیل روابط پر افت و خیز دو کشور پرداخته و بحران و باز رخداد بحران در روابط آنها را تابعی از اصول و مفروضههای رئالیسم فرض کرده و تحلیل نمودهاند.در حالی که منافع ملی و سیاست خارجی دو کشور و به تبع منازعات و بحرانها محصول ژرف ساختهای اجتماعی و هویتی متضاد آنها بوده و اتفاقاً مفروضههای رئالیسم نیز بر اساس عناصر اجتماعی و هویتی متضاد دو کشور معنا میشوند. این پژوهش با نیم نگاهی به ساخت اجتماعی و سازهانگاری، یک خوانش تعارضی بر کاربست رئالیسم در روابط آنها است. بنابراین سوال اصلی این پژوهش این است، آیا پارادایم رئالیسم قابلیت تبیین بحرانهای متوالی در روابط دو کشور را دارد؟ دادههای پژوهش به طور جدی کاربست تئوری رئالیسم را با تردید اساسی مواجه ساخته وصلاحیت داوری آن را به زیر سوال برده است. در این پژوهش از روش تحلیلی و توصیفی استفاده شده و شیوه جمع آوری دادهها،به صورت اسنادی و کتابخانهای میباشد.
تأثیر سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه در خاورمیانه (2019-2002) بر سیاست خارجی ایران
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 394-425
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.73121.1171
علی نیکوکار، مهناز گودرزی
چکیده حزب عدالت و توسعه با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک، جغرافیای سرزمینی، اتصال به اروپا و نزدیکی به روسیه و خاورمیانه از طرفی و بهره گیری از مسائل ایدئولوژیک و اشتراکات تاریخی و فرهنگی از سوی دیگر، سیاست خارجی توسعه طلبانه ای را به منظور دستیابی به هژمونی منطقه ای، دسترسی به منابع انرژی و تصاحب بازارهای خاورمیانه در پیش گرفت که هم نظم موجود در منطقه و هم روابط با ایران را به چالش کشید، لذا این مقاله در تلاش است تا سیاست های حزب عدالت و توسعه و تاثیرات آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را در خاورمیانه بررسی نماید؟
این مقاله با رویکردی توصیفی تحلیلی و با استفاده از اطلاعات کتابخانه ای و اسنادی به بررسی سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه در منطقه پرداخته است. داده های پژوهش نشان می دهد که حزب عدالت و توسعه از سویی با تاکید بر مسائل ایدئولوژیک و بهره گیری از نقش مذهب در پی تسری نفوذ خود در مناطق پیرامونی است، و ازسویی هم با تاکید بر ویژگیهای ساختاری و ژئوپلیتیک در پی افزایش قدرت نسبی و افزایش قدرت بازیگری خود در خاورمیانه است که باعث ایجاد نوعی رقابت و تعارض در عین همکاری با جمهوری اسلامی ایران می شود و تاثیرات مستقیم و غیرمستقیمی هم به لحاظ ساختاری و هم به لحاظ هویتی بر ایران و حوزه های نفوذآن در منطقه دارد.
بررسی زمینههای ورود مارکسیسم به افغانستان: عاملان و روندها
دوره 14، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 397-425
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.95797.1731
محمد عارف حمیدی، مهدی نجف زاده، روح الله اسلامی، وحید سینایی
چکیده این پژوهش با بهرهگیری از چارچوب نظری تحلیل گفتمان و در پرتو مفاهیم قدرت، ایدئولوژی و مقاومت فرهنگی، به بررسی عوامل و زمینههای نفوذ و گسترش مارکسیسم در افغانستان در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی میپردازد. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل متون تاریخی، اسناد حزبی، نشریات و آثار ادبی رایج در آن دوره است که به بازسازی نحوه شکلگیری گفتمان چپ و واکنش جامعه به آن کمک میکند.
یافتهها نشان میدهد که سه گروه اصلی نقش محوری در این فرآیند ایفا کردند: نخست، روشنفکران تحصیلکرده در کشورهای بلوک شرق که به عنوان انتقالدهندگان ایدئولوژی مارکسیستی عمل کردند؛ دوم، حزب دموکراتیک خلق افغانستان (PDPA) که به عنوان نهاد سیاسی سازمانیافته، مارکسیسم را در ساختار قدرت نهادینه کرد؛ و سوم، نهادهای فرهنگی و رسانهای که به ترویج گفتمان چپ در میان نخبگان و عموم مردم کمک کردند.
با وجود موفقیت اولیه در نفوذ به ساختارهای قدرت، مارکسیسم به دلایلی همچون وابستگی شدید به شوروی، اختلافات ایدئولوژیک درونی، ناسازگاری با ساختارهای مذهبی و قبیلهای جامعه افغانستان، و مقاومت گسترده مردمی نتوانست به یک جنبش فراگیر سیاسی و روشنفکری تبدیل شود. این پژوهش نتیجه میگیرد که مارکسیسم به واسطه ناکامی های نظری و سیاسی در یک سطح باقی ماند با این وجود نقشی مهم در تاریخ معاصر افغانستان ایفا کرد.
تاثیر کریدور زنگهزور بر امنیتمنطقهای و منافعملی جمهوری اسلامیایران
دوره 13، شماره 1، دی 1403، صفحه 405-383
https://doi.org/10.22067/irlip.2024.81032.1395
امین نواختی مقدم، رهبر طالعی حور، سلمان بازیار
چکیده کریدور زنگهزور یککریدور راهبردی، سیاسی و اقتصادی میباشدکه جمهوری آذربایجان پس از جنگدوم قرهباغ در سال2020 مطرح کردهاست. واکاوی تاثیر ایجاد اینکریدور بر امنیت سیاسی و اقتصادی جمهوریاسلامی ایران هدف اصلی این پژوهش است. سوال اصلی پژوهش این است که ایجاد کریدور زنگهزور چه تاثیری بر امنیت سیاسی و اقتصادی و منافعملی ج. ا. ایران دارد. برای پاسخ به سئوالپژوهش، فرضیه را به این صورت میتوان تببین کرد که ایجادکریدور زنگهزور و در پیآن تغییرات ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک میتواند توام با چالشها و فرصتهایی برای جمهوریاسلامیایران باشد؛ که بهنظر میرسد که چالشهای امنیتیآن به مراتب بیشتراز فرصتهای آن باشد برای تبیین بهتر این مقاله و تجهیز آن به چارچوبی منسجم از میان نظریهها، از نظریه مکتب کپنهاک بهره گرفته و سعی گردیده تا با استفاده از جنبههای مختلف این نظریه به ویژه در دو بعد سیاسی و اقتصادی تاثیر کریدور زنگه زور بر امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران مورد تحلیل و ارزیابی قرار گیرد. روش پژوهش دراین مقاله توصیفی–تحلیلی بوده و ازمنابع کتابخانهای و پویش اینترنتی برای جمعآوری دادهها استفاده شدهاست.
پیامدهای سیاسی پروژۀ آناتولی جنوب شرقی (گاپ) بر کردها
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 426-454
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.71841.1135
اعظم محمدی خسروی، بهزاد شاهنده، سیداسدالله اطهری، داوود هرمیداس باوند
چکیده پروژه آناتولی جنوب شرقی (گاپ) از مهمترین پروژههای سد سازی در جهان میباشد، که محل اجرای آن مناطق کردنشین ترکیه است. روش مطالعه در این پژوهش تکنیک دلفی بوده و از نظریه امنیت باری بوزان استفاده شده است. سوال پژوهش این بود پیامد پروژه گاپ بر مشارکت سیاسی کردها و هویت ملی ترکیه چیست؟ پاسخ به سوال در چارچوب فرضیه پژوهش بدینگونه بود که پروژه گاپ میتواند باعث افزایش مشارکت سیاسی کردها، کاهش فعالیتهای پ.ک.ک، تغییر مبارزات کردها از فاز نظامی به فاز سیاسی شود و نمیتواند باعث ایجاد هویت ملی مشترک در ترکیه شود. اما نتایج دلفی با 60% آراء حاکی از عدم تاثیر این پروژه بر کاهش مبارزات پ.ک.ک، با 73% آراء بیانگر پیامدهای منفی پروژه بر هویت کردی و با 82% آراء بیانگر آن است که این پروژه باعث ایجاد هویت ملی مشترک در ترکیه نمیشود. پروژه گاپ تأثیر ملموس بر فعالیت پ.ک.ک و مشارکت سیاسی مردم کرد نداشته و تغییر در این موارد ناشی از متغیرهای دیگر میباشد. پروژه گاپ دارای پیامدهای منفی بر هویت کردی است و از آشکارترین این پیامدها تخریب آثار باستانی کردها که بخشی از هویت آنها است میباشد. به علت انکار هویت کردی توسط دولت ترکیه و اعمال خشونت، نبود قرابت نژادی، فرهنگی، تاریخی و زبانی کردها با ترکها و بالاجبار قرار گرفتن کردها در درون مرزهای سیاسی ترکیه، بحران هویت ملی وجود دارد و استفاده از روشهای چون آسمیلاسیون و پروژههای همچون گاپ به علت نگاه امنیتی دولت به مناطق کردنشین، نمیتوانند باعث ایجاد هویت ملی مشترک در ترکیه شود.
شیوۀ مواجهۀ ارکان حقوق بشری سازمان ملل متحد با ایران (2020-2015)
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 455-475
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.72370.1148
محمد محمودیکیا
چکیده دعاوی نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران یکی از محوریترین چالشهای ایران با نظام بینالمللی بوده و طیف وسیعی از موضوعات و دعاوی حقوق بشری در قالب انتشار گزارشهای گزارشگران ویژه، گزارشهای دبیرکل سازمان ملل متحد و نیز قطعنامههای مجمع عمومی سازمان ملل متحد در خصوص وضعیت حقوق بشر در ایران مطرح شده است. این پژوهش با هدف پاسخ به این سؤال که اسناد حقوق بشری سازمان ملل چه رویکردی را نسبت به ایران برگزیده است و این که برای کاستن از سطح تعارض و چالش چه راهکارهایی را میتوان اندیشید، تلاش دارد تا با کاربست روش مطالعه اسنادی، به بررسی دعاوی حقوق بشری ارکان حقوق بشری سازمان ملل متحد علیه جمهوری اسلامی ایران و نیز راهکارهای عملیاتی برای برونرفت از وضعیت چالش، در سه سطح کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت بپردازد. یافتههای این پژوهش حاکی از آن است که هرچند برخی از وجوه و زمینههای بروز چالش، ریشه در عناصر گفتمانی و نیز زبان استعارهای متفاوت گفتمان حقوق بشری ایران و نظام بینالملل دارد، با این حال، راهکارهای متعددی برای حداقلسازی تنش در زمینه حقوق بشر میان ایران و نظام بینالمللی وجود دارد
تبیین ژئوپولیتیک موضعگیری سوریه در جنگ عراق با ایران
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 476-504
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.72529.1153
حجت نادری، علی امیری، مهدی شاهین
چکیده جنگ ایران و عراق که در یکی از حساسترین برهههای تاریخی؛ یعنی دوره جنگ سرد، رخ داد واکنشهای مختلفی از طرف بازیگران سیاسی به خصوص همسایگان این دو کشور و کشورهای عربی را در پی داشت. با توجه به اهمیت و شرایط ژئوپولیتیکی سوریه برای طرفین جنگ عراق بر علیه ایران، موضعگیری آن در این جنگ به عنوان مساله پژوهشی این تحقیق مورد تبیین ژئوپولیتیکی قرار گرفته است. برای انجام این تحقیق، دادهها به روش کتابخانهای جمع آوری شده است. تجزیه و تحلیل اطلاعات بر اساس روش توصیفی- تحلیلی بر پایه ابزار تحلیل اقتباس شده از ژئوپولیتیک انجام گرفته است. یافتههای تحقیق حاکی از آن است که کشور سوریه با آنکه از زمان انقلاب اسلامی ایران همیشه از آن حمایت ضمنی داشته است، اما شرایط ژئوپولیتیکی مختلف و به خصوص شرایط میدانی جنگ منجر به بروز سه نوع رفتار متفاوت در طول جنگ شده است. موضع-گیری متفاوت هر دوره باعث شده است تا فرصتها و چالشهای ژئوپولیتیکی خاصی برای طرفین جنگ و خود سوریه فراهم شود و بدین ترتیب با ایجاد پیامدهای ژئوپولیتیکی متفاوت توازن ژئوپولیتیکی این جنگ نیز تحت تاثیر قرار گیرد. سوریه نه تنها صرفا بر اساس اشتراکات ایدئولوژیک خود در دوره ایدئولوژیک جنگ سرد موضعگیری نکرد، بلکه از فرصتهای ژئواکونومیکی این جنگ نیز به خوبی بهرهمند شد. از طرف دیگر، حمایتهای عمیق سوریه از ایران در مقطع دوم جنگ باعث شکلگیری محور مقاومت با محوریت جمهوری اسلامی ایران گردید که امروزه از مهمترین ارکان حفظ قدرت بشار اسد در سوریه میباشد.
کاهش آسیبپذیری اقتصاد ایران در مواجهه با ورود نفت شیل آمریکا به بازار جهانی
دوره 11، شماره 2، فروردین 1402، صفحه 505-548
https://doi.org/10.22067/irlip.2022.72360.1147
ویدا ورهرامی، مهدی فروسیان
چکیده تولید شتابان نفت شیل علاوه بر استقلال نفتی آمریکا، باعث بروز تغییرات اساسی در بازار نفت (افزایش شتابان عرضه و کاهش مداوم قیمت) در چند سال اخیر گردیده، اما این استقلال نفتی همچنین موجب تغییرات اساسی در دیدگاه سیاسی و امنیتی آمریکا نسبت به کشورهای نفتی نیز گردیده است. اعمال فشار حداکثری تا حذف نفت کشورهای ایران و ونزوئلا از بازارهای جهانی، گواهی آشکار از این تغییر سیاست آمریکاست. همچنین تبعیت دیگر کشورها (تولید کنندگان و مصرف کنندگان نفت)، از آمریکا بیانگر پایداری هژمونی آمریکا در عرصه بین الملل است. در مطالعه حاضر، با بیان هژمونی آمریکا از جنبه های مختلف بیان میشود که آمریکا میتواند بدون ترس از اختلال در عرضه نفت و به پشتوانه قدرت خود، سیاست های خود را بر بازار نفت حاکم نماید و بخشی از سهم بازار کشورهای نفتی را تصاحب نماید. در این مطالعه با معرفی شاخصی، (که نشان دهنده میزان همسویی سیاسی و اقتصادی کشورهای تولیدکننده نفت با آمریکاست) به بررسی روابط اقتصادی و سیاسی آمریکا با کشورهای تولیدکننده نفت پرداخته شد و بر اساس این شاخص کشور روسیه هدف بالقوه بعدی برای آمریکا در بازار نفت معرفی گردید. همچنین با طراحی یک بازی پویا با اطلاعات کامل به بررسی انتخاب های دو کشور ایران و آمریکا به بمنظور حذف ایران از بازار نفت پرداخته و با ارزشگذاری پیامد هر یک از عمل ها (آمریکا) و عکس العمل ها (ایران) در طول این بازی (جنگ) نفتی در سه دوره کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت، استراتژی فعلی ایران و آمریکا (که موجب حذف ایران از بازار نفت گردیده) بازگو شد.
جهانیسازی چینی: از سفرهای ژانگ چیان در آسیای میانه تا ابتکار کمربند و جاده
مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ، انتشار آنلاین از 27 شهریور 1405
https://doi.org/10.22067/irlip.2026.95346.1710
ابراهیم آقامحمدی، مرضیه فتاحی
چکیده ژانگ چیان با سفرهای خود در آسیای میانه به اطلاعاتی رسید که چین را متوجه این مسئله کرد که با اعمالنفوذ در آسیای میانه میتواند شرایط کلی چین را در ابعاد سیاسی، اقتصادی و نظامی بهبود ببخشد و حتی ایجاد یکراه ارتباطی مستقیم به روم را ممکن سازد. پژوهش حاضر که دلایل رویآوری چین به آسیای میانه در تاریخ باستان، با سفرهای ژانگ چیان و در تاریخ معاصر، با ابتکار کمربند و جاده را بهعنوان پرسش اصلی خود مطرح کرده است، با رویکردی تطبیقی بر این باور است که ابتکار کمربند و جاده بهمنزله طرحی برآمده از ریشههای تاریخی چین است که سلطه بر خشکی و دریاهای جهانی را تعقیب میکند. لذا در بخش زمینی با رویآوری مجدد به آسیای میانه مؤلفههای مذکور را همچنان در راستای منافع خود لحاظ کرده و این بار قصد دارد، در بعدی تکاملیافته، آسیای میانه را بهعنوان یک منطقه امن جهت پشتیبانی از نفوذ جهانی خود به خدمت بگیرد.
